Kazanç daraldıkça tüketim neden artıyor? “Lipstick Effect” ve konut gerçeği
Ekonomik belirsizlik dönemlerinde tüketimin azalması beklenirken, tam tersine küçük lüks harcamaların artması uzun süredir bildiğimiz bir olgu. Buna ekonomide Lipstick Effect deniyor (İlk kez Estée Lauder’ın yöneticisi Leonard Lauder tarafından bir kriz döneminde fark edilmiş). Büyük yatırımların erişilemez hâle geldiği zamanlarda bireyler, kendini küçük ama ulaşılabilir mutluluklarla ödüllendirme eğilimine girermiş. Kanaatim, bizde de (ülkemizde) son yıllarda bu davranışın özellikle konut piyasasıyla ilişkili olarak oldukça belirginleştiği yönünde.
Ev sahibi olmak birçok genç için gerçekçi bir hedef olmaktan çıkınca, zihinsel dengeyi koruma isteği onları küçük tüketimlere yöneltiyor: günlük kahveler, dekoratif objeler, kozmetik ürünleri, mumlar… Kişi büyük resmi kontrol edemediğinde, kontrol duygusunu bu mikro lükslerde buluyor.
Üstelik farkındaysanız bu psikoloji yalnızca kişisel tüketimi değil, sosyal mekân kullanımını da dönüştürüyor. Dışarıda içilen kahvelerin artışı, “ev gibi” hissettiren cozy mekânların yükselişi ve “üçüncü nesil kahveci”lerin popülerleşmesi, Lipstick Effect’in mekânsal karşılıkları hâline geldi. İnsanlar ev alamıyor ama ev hissini satın alıyor.
Bu tüketim davranışının bir diğer yansıması ise “slow living” felsefesinin giderek daha fazla benimsenmesi. Hızın, rekabetin ve ekonomik baskıların arttığı bir dönemde bireyler; yavaşlamayı, sadeleşmeyi ve küçük ritüelleri günlük hayatın merkezine alıyor. Bir fincan kahve, sakin bir mekânda geçirilen yarım saat ya da evde yaratılan küçük bir köşe artık yalnızca keyif değil; zihinsel bir denge arayışının parçası. İnsanlar bir evi olmasa bile, ‘ev gibi’ hissettiren yavaş ve dingin anları satın alarak kendi yaşam alanlarını duygusal olarak inşa etmeye çalışıyor.
Lipstick Effect, bugün konut piyasasının ekonomik gerçeklerinin bizdeki psikolojik yansımasıdır. Ev sahibi olmak zorlaşsa da insanlar “ev hissini” yaratmanın yollarını buluyor. 2026’nın belki de en önemli sorusu şu olacak:
Gerçekliği pahalı olan bir yaşamın hissini nasıl daha fazla erişilebilir kılarız?
*Bu arada yazımı bitirmeden önce özellikle genç tüketicileri uyarmadan edemeyeceğim; küçük mutluluklar güzel ama geleceğe dair adımlar atmak hâlâ mümkün ve değerli. Birikime ve yatırıma önem verin.
